A. మౌర్యుల పరిపాలన – కేంద్రకృత వ్యవస్థ (Mauryan Administration)
• కీలక ఆధారం: కౌటిల్యుడి అర్థశాస్త్రం మరియు మెగస్తనీస్ రాసిన ఇండికా గ్రంథాలు మౌర్యుల కేంద్రకృత పాలనను వివరిస్తాయి.
• సప్తాంగ సిద్ధాంతం: కౌటిల్యుడు రాజ్యం విజయవంతంగా నడవడానికి 7 అంగాలు అవసరమని పేర్కొన్నాడు:
1. స్వామి (రాజు), 2. అమాత్య (మంత్రులు), 3. జనపద (భూభాగం/ప్రజలు), 4. దుర్గ (కోట), 5. కోశ (ఖజానా), 6. దండ (సైన్యం), 7. మిత్ర (మిత్రదేశాలు).
• నగర పాలన: మెగస్తనీస్ ప్రకారం, పాటలీపుత్ర నగర పాలనను 30 మంది సభ్యులతో కూడిన 6 కమిటీలు (ప్రతి కమిటీలో ఐదుగురు సభ్యులు) పర్యవేక్షించేవి.
B. గుప్తుల కాలం – స్వర్ణయుగం (Gupta Empire – Golden Age)
• శాస్త్ర సాంకేతిక రంగం: ఈ కాలంలోనే ఆర్యభట్ట (సూర్య సిద్ధాంతం – సున్నా మరియు దశాంశ పద్ధతి కనుగొన్నారు), వరాహమిహిరుడు (బృహత్ సంహిత), బ్రహ్మగుప్తుడు వంటి ప్రముఖ శాస్త్రవేత్తలు ఉన్నారు.
• నగర శైలి వాస్తుకళ: ఉత్తర భారతదేశంలో ప్రసిద్ధి చెందిన హిందూ దేవాలయాల నిర్మాణ శైలి (Nagara Style) గుప్తుల కాలంలోనే ఊపందుకుంది. దేవగఢ్ లోని దశావతార ఆలయం దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణ.
🌍 2. భూగోళశాస్త్రం (Geography – Physical & Indian)
A. ప్లేట్ టెక్టోనిక్స్ – భూఫలక చలనాలు (Plate Tectonics)
• సిద్ధాంతం: 1967లో మెకెంజీ, పార్కర్ మరియు మోర్గాన్ లు ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు. భూమి యొక్క ఉపరితలం (Lithosphere) 7 ప్రధాన మరియు కొన్ని చిన్న ఫలకాలుగా విభజించబడింది.
• ఫలక సరిహద్దులు (Plate Boundaries):
• అపసరణ సరిహద్దులు (Divergent): ఫలకాలు ఒకదానికొకటి దూరంగా జరుగుతాయి (ఉదా: మధ్య అట్లాంటిక్ రిడ్జ్). ఇక్కడ కొత్త భూభాగం ఏర్పడుతుంది.
• అభిసరణ సరిహద్దులు (Convergent): ఫలకాలు ఒకదానికొకటి దగ్గరగా వచ్చి ఢీకొంటాయి (ఉదా: హిమాలయాల నిర్మాణం – ఇండో-ఆస్ట్రేలియన్ మరియు యురేషియన్ ఫలకాలు).
• రూపాంతర సరిహద్దులు (Transform): ఫలకాలు ఒకదానికొకటి క్షితిజ సమాంతరంగా తప్పుకుంటాయి (ఉదా: శాన్ ఆండ్రియాస్ ఫాల్ట్).
B. భారతదేశ నైసర్గిక స్వరూపం (Indian Physiography)
• ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (Peninsular Plateau): ఇది భారతదేశంలోనే అత్యంత ప్రాచీనమైన మరియు అతిపెద్ద నైసర్గిక స్వరూపం. దీని సగటు ఎత్తు 600-900 మీటర్లు.
• పశ్చిమ కనుమలు vs తూర్పు కనుమలు: పశ్చిమ కనుమలు నిరంతరాయంగా (Continuous) ఉండి ఎక్కువ ఎత్తు కలిగి ఉంటాయి (అనైముడి – 2695 మీ అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం). తూర్పు కనుమలు నదుల ప్రవాహం వల్ల విచ్ఛిన్నమై తక్కువ ఎత్తు కలిగి ఉంటాయి (అరమకొండ/జింధగడ – 1690 మీ ఏపీలో ఎత్తైన శిఖరం).